دانشگاه تبریز دانش کشاورزی وتولید پایدار 2476-4310 36 3 2026 09 23 Evaluation of drought stress tolerance based on selection indices of advanced soybean genotypes in Moghan Plain بررسی شاخص‌های تحمل به تنش خشکی در تعدادی از ژنوتیپ‌های پیشرفته سویا در دشت مغان 151 165 22280 10.22034/saps.2025.64018.3295 FA نسرین رزمی استادیار بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی اردبیل (پارس آباد مغان)، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج جهانفر دانشیان استاد مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران بهرام مسعودی استادیار پژوهشی، مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران Journal Article 2024 10 15 <strong>Background and Objectives:</strong> Soybean (Glycine max (L.) Merr.) contributes 57% of the total oilseed production worldwide. Drought stress is one of the most critical factors, significantly impeding the growth and yield of soybean. Identification of drought-tolerant genotypes is one of the most important solutions to deal with water deficit in the context of climate change.<br /><strong> </strong><br /><strong>Materials and Methods:</strong> This research was carried out in split plots using a randomized complete block design with three replications at the research farm of the Agricultural and Natural Resources Research Center of Ardabil province (Moghan) in summer of 2023. Irrigation treatments including full irrigation (100% water requirement) and  drought stress (50% water requirement) were considered as main factors and 15 new genotypes were secondary factors. Genotypes were evaluated based on grain yield under control and drought stress conditions using the indices of stress sensitivity, tolerance, average productivity, yield stability, stress tolerance, geometric mean productivity, drought resistance, average relative yield, percentage of stress sensitivity and percentage of yield reduction.<br /><strong> </strong><br /><strong>Results:</strong> According to average rankings in tolerance indices G3, G9, G11 and G13 were identified as the most tolerant genotypes to water deficit stress. Cluster analysis separated the genotypes into six distinct groups. The G5 and the Kosar were in the first group and G3, G11, G13 and G9 genotypes were in the sixth group. Different views of the biplot diagrams identified G3, G9 and G13 were the most stable and the highest grain yielding genotypes in both environments.<br /><strong> </strong><br /><strong>Conclusion: </strong>Based on the average grain yield under drought stress and full-irrigation conditions, average tolerance indices, results of cluster analysis and views of the bi-plot diagrams G3, G9, G13 and G11 genotypes were identified as stable and tolerant genotypes, and can serve as valuable genetic resources in breeding programs. <strong>مقدمه و اهداف:</strong> سویا (Glycine max (L.) Merr.) ۵۷ درصد از کل تولید جهانی دانه‌های روغنی را به خود اختصاص می‌دهد. تنش خشکی یکی از مهمترین عواملی است که به‌طور قابل‌ توجهی مانع رشد و عملکرد سویا می‌شود. شناسایی ارقام متحمل به خشکی در سویا یکی از مهمترین راه­کارهای مقابله با تنش کم­آبی در شرایط تغییرات اقلیمی می­باشد.<br /><strong> </strong><strong>مواد و روش‌ها: </strong>آزمایش به صورت کرت­های خرد شده در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی در سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل (مغان) در سال 1402 اجرا شد.  تیمار­ها شامل آبیاری کامل (100 درصد نیاز آبی) و تنش خشکی (50 درصد نیاز آبی) به عنوان عامل اصلی و 15 ژنوتیپ جدید سویا به عنوان عامل فرعی بود. ارزیابی ژنوتیپ­ها بر اساس عملکرد دانه در شرایط شاهد و تنش خشکی توسط شاخص­های حساسیت به تنش، تحمل، بهره­وری متوسط، پایداری عملکرد، تحمل تنش، میانگین هندسی بهره­وری، مقاومت به خشکی، میانگین عملکرد نسبی، درصد حساسیت به تنش و درصد کاهش عملکرد انجام شد.<br /> <br /><strong>یافته­ها:</strong> بر اساس میانگین رتبه­ها در شاخص­های مورد مطالعه ژنوتیپ‌های G3، G9،G11 وG13 به عنوان متحمل‌ترین ژنوتیپ­ها به تنش کم­آبی شناخته شدند. تجزیه کلاستر ژنوتیپ‌ها را در شش گروه مجزا تفکیک کرد. G5 و رقم کوثر در گروه اول وG3 ، G11،  G13وG9 در گروه ششم جای گرفتند. نماهای مختلف نمودار بای پلات G3، G9 و G13 را جزو پایدارترین ژنوتیپ­ها با متوسط عملکرد بالاتر از میانگین در هر دو محیط قرار دادند.<br /><strong> </strong><strong>نتیجه­گیری</strong>: با در نظر گرفتن میانگین عملکرد دانه در دو محیط آبیاری کامل و تنش خشکی، میانگین رتبه­ها در شاخص­های تحمل به تنش خشکی مورد مطالعه، نتایج حاصل از تجزیه کلاستر و نمودارهای بای­پلات، ژنوتیپ­های G3، G9، G11 و G13 به عنوان ژنوتیپ­های پایدار و متحمل به تنش کم­آبی شناسایی شدند ومی‌توانند به عنوان منابع ژنتیکی ارزشمند در برنامه‌های به‌نژادی قرار گیرند. https://sustainagriculture.tabrizu.ac.ir/article_22280_4f1403bca6675d255ba242c6901f5e09.pdf