Investigation of nitrogenous biological and chemical fertilizers interaction on quantitative and qualitative traits of sweet corn (Zea mays L. saccharata) under delayed cropping

Document Type : Research Paper

Authors

1 PhD student of Department of Agronomy, Takestan Branch, Islamic Azad University, Takestan, Iran.

2 Department of Agronomy, Takestan Branch, Islamic Azad University, Takestan, Iran

3 Assistant Professor, Department of Plant Production, Islamic Azad University, Hajiabad Branch, Hormozgan

Abstract

Background & Objective: The aim of this study was to investigate the effect of planting date, biofertilizers and nitrogen levels on the quantitative and qualitative characteristics of sweet corn (Ksc403su hybride).

Materials &Methods: This experiment was conducted as a factorial in form of a randomized complete block design with three replications in Takestan during the two cropping years 2016-2017 and 2017-2017. Planting date as first factor in two levels: d1: usual planting date of the region (June 15), d2: delayed planting date (July 15), application of nitrogen fertilizer as second factor in two levels: n1: recommended amount of nitrogen (300 kg.ha-1) and n2: 20 percentage less than the recommended amount (240 kg.ha-1) and the use of bio-fertilizer as third factor at four levels: b1: no bacteria (control), b2: bio-super phosphate, b3: azotobacter + azospirillium + Pseudomonas and b4: azotobacter + bio-sporphosphate were considered.
 
Results: The results showed that the treatment of Azotobacter + Azospirillium + Pseudomonas with an average of 22219.8 kg.ha-1 had the highest grain yield, which had a 19% increase in yield compared to the control treatment (no use). Also, Azotobacter + Azospirillium + Pseudomonas and Azotobacter + biosphere phosphate treatment at 300 kg.ha-1 Nitrogen showed an average grain yield of 2377 and 2279 kg.ha-1, respectively. In terms of consumption of 240 kg.ha-1 nitrogen, the same combination of treatments had the highest grain yield, which was relatively superior to non-use of biofertilizer even in application of 300 kg.ha-1 nitrogen conditions. The first planting date is suitable for seed production.
 
Conclusion: The combined use of nitrogen and phosphate stabilizing biofertilizers can reduce nitrogen fertilizer application by up to 20% to achieve maximum yield.

Keywords


مقدمه

     ذرت شیرین (Zea mays L. saccharata) یکی از غلات گرمسیری خانواده گرامینه بوده که به‌منظور استفاده از میوه آن (بلال) کشت می­شود. ذرت شیرین در میان گیاهانی که به‌عنوان سبزیجات طبقه‌بندی‌شده‌اند، ازنظر ارزش غذایی زراعی جهت صنایع تبدیلی (کنسروسازی و منجمدسازی) مقام دوم و جهت مصارف تازه مقام چهارم را داراست (کالو و برگ 1993). از جمله ویژگی­های این محصول، می­توان به دوره رسیدگی کوتاه، عملکرد بالای بلال تر و بازارپسندی اشاره نمود. ذرت شیرین دارای کیفیت بالا (حدود 15/27 درصد قند، مقدار مناسب ویتامین A و پتاسیم و انرژی­زایی مناسب که هر 200 گرم دانه ذرت شیرین 148 گرم کالری انرژی تولید می‌کند) هست. این رقم ذرت حاوی پروتئین و چربی بیشتری نسبت به سایر ارقام می‌باشد. با توجه به شرایط اقلیمی خشک و نیمه‌خشک ایران، آفات و بیماری‌های ذرت شیرین در مقایسه با کشورهای اروپایی کم می‌باشد و لزوم مصرف سموم شیمیایی برای مبارزه با آن‌ها به حداقل کاهش می­یابد و این مسئله به‌عنوان یک امتیاز مهم برای کنسرو ذرت شیرین ایران نسبت به سایر کشورهاست. درصورتی‌که کنسرو ذرت شیرین به بازار جهانی صادر شود، زمینه کسب درآمد ارزی زیادی برای مملکت فراهم خواهد شد. کشت ذرت شیرین به دلیل کوتاه بودن دوره رشد آن (75 تا 85 روز) از سبز شدن تا برداشت در تمام مناطق کشور امکان‌پذیر است و حتی در بسیاری از مناطق می‌تواند به‌عنوان کشت تابستانه بعد از برداشت گندم و جو کاشته شود (پزشکپور 2003).

     یکی از اساسی­ترین جنبه­های مدیریت به زراعی در کشت ذرت، مانند هر محصول دیگر، تعیین تاریخ کاشت مناسب می­باشد. به‌هرحال هدف از تعیین تاریخ کاشت ذرت، یافتن زمانی­ است که پس‌ازآن گیاه بتواند حداکثر استفاده مطلوب را از تمام عوامل اقلیمی نماید و درعین‌حال از شرایط و عوامل نامساعد محیطی نیز بگریزد (خواجه­پور 2009). نتایج نشان داده است که عملکرد ذرت شیرین در کاشت تأخیری کاهش می‌یابد (جورج و دیکرسون 2005). رحمانی و همکاران (2010) دریافتند که تاریخ­های مختلف کاشت در ذرت سالادی رقم KSC403 ازنظر صفات ارتفاع، تعداد برگ، قطر ساقه، طول و قطر بلال و عملکرد بلال تفاوت معنی­داری داشتند و حداکثر عملکرد بلال در تاریخ کاشت سوم مرداد (13240 کیلوگرم در هکتار) به دست آمد. رحیمی گاودانه­گداری و همکاران (2020) گزارش کردند که بیشترین عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک در ذرت شیرین، تحت شرایط آبیاری مطلوب وکود دهی اوره به­دست آمد. بنابراین تأخیر در آبیاری باعث کاهش عملکرد ذرت شیرین خواهد بود.

     نیتروژن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عناصر غذایی پرمصرف، عاملی کلیدی در دستیابی به عملکرد مطلوب در محصولات زراعی مطرح می­باشد. نیتروژن در گیاهان بالاترین غلظت را داشته و نقش مهمی در رشد و افزایش عملکرد گیاهان دارد، به‌طوری‌که کمبود آن بیش از سایر عناصر غذایی عملکرد را تحت تأثیر قرار می­دهد. مهم­ترین روش تأمین نیتروژن موردنیاز کشاورزی، استفاده از کودهای نیتروژنه است. ضمناً تولید اقتصادی محصولات مختلف و تأمین نیاز غذایی جامعه، مدیریت نیتروژن از اولویت ویژه­ای برخوردار است. بنابراین استفاده مناسب از کودهای نیتروژنه جهت افزایش تولید محصول و افزایش کارایی نیتروژن، از مهم­ترین مباحث روز می­باشد (ملکوتی و همایی 2004). اکتم و همکاران (2010) در آزمایشی  با بررسـی سطوح مختلف نیتروژن بر عملکرد ذرت شیرین بیان کردند که تـأثیر نیتروژن بر عملکرد بلال تر معنی‌دار گردید. استفاده از کود نیتروژنه از سطح 150 تا 300 کیلوگرم در هکتار منجر به افزایش عملکرد بـلال ذرت شیرین از 19/9 تا 03/13 تن در هکتـار شـد (اکتم 2005).

     امروزه به دلیل افزایش اهمیت مسائل زیست‌محیطی توجه بیشتری به کودهای بیولوژیک یا زیستی برای جایگزینی کودهای شیمیایی شده است (کادر و همکاران 2002). درواقع کودهای زیستی به مواد حاصلخیز کننده­ای گفته می­شود که حاوی تعداد کافی از یک یا چند گونه از موجودات مفید خاکزی هستند که رو مواد نگه­دارنده مناسبی عرضه می­شوند (ایزکویردو و همکاران 2005). علاوه بر این، تأمین عناصر غذایی به صورتی کاملاً متناسب با تغذیه طبیعی گیاهان، کمک به تنوع زیستی، تشدید فعالیت­های حیاتی، بهبود کیفیت و حفظ سلامت محیط‌زیست از مهم­ترین مزیت­های کودهای بیولوژیک به شمار می­رود (رای و گائور 1998). تأمین عناصر غذایی به صورتی کاملاً متناسب با تغذیه طبیعی گیاهان، کمک به تنوع زیستی، تشدید فعالیت­های حیاتی، قابلیت تکثیر خودبخودی، عدم تولید مواد سمی و میکروبی در چرخه غذایی و اصلاح خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک، بهبود کیفیت و سلامت محیط زیست و در مجموع حفظ و حمایت از سرمایه­های ملی از مهم­ترین مزایای کودهای بیولوژیک محسوب می ­شوند (سرخی 2017). بنبراین هدف از اجرای این تحقیق ارزیابی صفات کمی و کیفی ذرت شیرین تحت تأثیر تاریخ کاشت، سطوح نیتروژن در شرایط استفاده از کودهای زیستی در منطقه تاکستان بود.

 

مواد و روش­ها

     این تحقیق طی دو سال زراعی 96-1395 و 97-1396 به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار در شهرستان تاکستان انجام شد. عرض جغرافیایی محل انجام آزمایش، 35 درجه و 98 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی آن 49 درجه و 69 دقیقه شرقی بوده و ارتفاع آن از سطح دریا 1265 متر است. متوسط بارندگی سالیانه در این منطقه 311 میلی‌متر و معدل پایین‌ترین درجه حرارت در دوره 25 ساله 7/8 درجه سانتی‌گراد و بالاترین درجه حرارت 39 درجه سانتی‌گراد می­باشد. در این تحقیق از بذر هیبرید ذرت شیرین بانام Ksc403su استفاده شده است. طول دوره رشد این رقم 100-90 روز و به‌عنوان کشت بهاره برای اکثر مناطق کشور توصیه می‌شود.

     عامل اول تاریخ کاشت در دو سطح: d1: تاریخ کاشت معمول منطقه (15 خرداد) ، d2: تاریخ کشت تأخیری (15 تیر)، عامل دوم استفاده از کود نیتروژن از منبع کود اوره در دو سطح: n1: 300 کیلوگرم در هکتار و n2: 20 درصد کمتر از میزان توصیه‌شده (240 کیلوگرم در هکتار)، و عامل سوم استفاده از باکتری در چهار سطح: b1: عدم مصرف باکتری (شاهد)، b2: استفاده از کود زیستی بیوسوپر فسفات، b3: استفاده از کود زیستی ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس و b4: ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات در نظر گرفته شد. نحوه مصرف کود نیتروژن به صورت 4/1 پس از سبز شدن + 2/1 پس از 8 برگی + 4/1 پس از ظهور گل‌آذین نر بود. باکتری­های ازتوباکتر (A. chroococcum)، آزوسپریلیوم (A.brasilense) و سودوموناس (P. fluorescence ) از موسسه آب و خاک کشور واقع در مشکین دشت کرج تهیه شدند. باکتری­ها با جمعیت 108 و 24 ساعت قبل از کاشت بذرها در باکتری خیسانده شدند. کود مایع بیوسوپرفسفات از شرکت فناوری زیستی مهر آسیا تهیه شد و براساس توصیه این شرکت یک لیتر در هکتار مصرف گردید.

     بعد از آماده‌سازی زمین جهت آبیاری، به‌منظور صرفه­جویی در مصرف آب و جلوگیری از نفوذ آب بین کرت­ها از آبیاری قطره­ای به‌صورت نوار تیپ استفاده شد. هر تکرار شامل 16 کرت بود. هر کرت آزمایشی از 6 خط کشت و عرض فاروها 60 سانتی‌متر و فاصله کرت­ها از هم 8/1 متر (3 فارو نکاشت) بود. پس از ایجاد فاروها، با توجه به تاریخ­های کشت موردنظر در تیمارها اقدام به کشت ذرت شیرین شد. پس از کاشت اولین آبیاری انجام شد و دومین و سومین آبیاری به فاصله هر سه روز یک‌بار و آبیاری‌های بعدی به فاصله هر هشت روز یک‌بار به‌طور مرتب و یکنواخت انجام گرفت. کلیه عملیات معمول زراعی در مرحله داشت شامل وجین دستی علف‌های هرز و مبارزه با آفات و بیماری­های احتمالی انجام شد. پاجوش‌ها حدود یک ماه پس از اولین آبیاری مشاهده شدند که در این زمان اقدام به حذف آن‌ها شد. تاریخ برداشت نهایی در هر دو سال اجرای آزمایش 25 شهریور بود. جهت اندازه‌گیری قبل از برداشت، تعداد 5 بوته از هر کرت انتخاب شدند و تعداد دانه در ردیف و تعداد ردیف دانه در بلال در بوته‌های نمونه  شمارش گردید و حاصل‌ضرب تعداد دانه در ردیف و تعداد ردیف به‌عنوان تعداد دانه در بلال ثبت شد. عملکرد دانه هر کرت، پس از حذف حاشیه‌ها توزین و برحسب کیلوگرم در هکتار ثبت شد. برای به دست آوردن وزن هزار دانه ، 100 عدد دانه مربوط به بلال‌های 6 بوته انتخابی از هر کرت توزین شد و سپس عدد به‌دست‌آمده برحسب گرم در عدد 10 ضرب گردید و وزن هزاردانه هر تیمار ثبت گردید. 

      درصد روغن دانه نیز به‌وسیله دستگاه تمام‌اتوماتیک سوکسله مدل verp-Ser148 اندازه­گیری شد. بعد از خشک‌کردن و آسیاب کردن دانه­ها، از هر کرت یک نمونه 2 گرمی تهیه شد. سپس نمونه­های مربوطه آسیاب شدند (50 گرم) و سپس درصد کربوهیدرات خام به‌وسیله دستگاه طیف‌سنج مادون قرمز نزدیک (NIR[1]) اندازه‌گیری و ثبت شدند. سنجش محتوای کلروفیل برگ با روش آرنون (1949) و کارتنوئید (لیچتین تالر 1986)، درصد پروتئین و نیتروژن موجود در بذر با دستگاه کلونجر (امامی 1996)، درصد فسفر با دستگاه اسپکتروفتومتر (جونز و همکاران 1991) و پتاسیم به‌وسیله دستگاه فلیم فتومتر (جونز و همکاران 1991)  صورت گرفت.

 

 

جدول 1- خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک

هدایت الکتریکی

EC (dS.m-1)

واکنش گل اشباع pH

مواد آلی(%)

نیتروژن (%)

فسفر

(mg.kg-1)

پتاسیم

(mg.kg-1)

رس

(%)

سیلت

(%)

شن

(%)

بافت خاک

عمق نمونه‌برداری (cm)

05/1

6/7

83/0

08/0

7/12

207

40

42

18

سیلت-رس- لوم

30-0

 

جدول 2- حداکثر و حداقل دما در سال­ 1396 و 1397 در منطقه تاکستان

1397

1396

ماه

حداکثر دما  (ºC)

حداقل دما  (ºC)

حداقل دما

 (ºC)

حداکثر دما (ºC)

۱۱٫۷

۲۸٫۸

۱۵٫۵

۳۱٫۲

خرداد

۱۸٫۵

۳۲٫۷

۲۰٫۱

۳۵٫۶

تیر

۱۹٫۷

۳۲٫۶

۲۱٫۱

۳۳٫۲

مرداد

۱۲٫۱

۲۸٫۲

۱۶٫۲

۲۹٫۴

شهریور

  

 

  تجزیه‌وتحلیل داده­ها، بر اساس مدل آماری تجزیه مرکب و به کمک نرم‌افزار آماری SAS ver. 9.1.3 صورت گرفت. قبل از تجزیه‌وتحلیل داده­ها، تست نرمال بودن داده­ها (با نرم‌افزار) MSTAT-C انجام شد و بعد از اطمینان از توزیع نرمال داده­ها نسبت به تجزیه‌وتحلیل آن‌ها اقدام گردید. مقایسه میانگین­های هر صفت با استفاده از آزمون چند دامنه­ای دانکن در سطح احتمال پنج درصد و با نرم‌افزار MSTAT-C انجام شد. همچنین رسم جدول­ها با نرم‌افزار word و رسم نمودارها با نرم‌افزار excel صورت گرفت.

 

نتایج و بحث

     نتایج تجزیه مرکب داده­های حاصل از آزمایش دوساله نشان داد که اثر تاریخ کاشت (به‌جز وزن هزار دانه)، نیتروژن، کود زیستی بر صفات تعداد ردیف دانه در بلال، تعداد دانه در ردیف، تعداد دانه در بلال، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، درصد روغن دانه و محتوای کربوهیدرات خام در سطح یک درصد معنی­دار بود. همچنین اثر متقابل نیتروژن × کود زیستی بر عملکرد دانه در سطح پنج درصد و تاریخ کاشت × کود زیستی بر کربوهیدرات خام در سطح یک درصد معنی­دار بود (جدول 3).

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر تعداد ردیف دانه در بلال نشان داد که تاریخ کاشت اول (15 خرداد) با میانگین 1/17 ردیف دانه نسبت به کشت تأخیری (15 تیر) برتری معنی­داری داشت (جدول 4). نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر تعداد ردیف دانه در بلال نشان داد که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن با میانگین 2/17 ردیف دانه نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن برتری معنی­داری داشت (جدول 4). افزایش کاربرد نیتروژن موجب رفع محدودیت­های نیتروژن برای ذرت شده و بازده فتوسنتزی و تولیدی گیاه را افزایش می­دهد و موجب افزایش تعداد دانه در ردیف می­شود. کاستا و همکاران (2002) و حمیدی و همکاران (2000) در گزارش­های مجزا اعلام کردند که با افزایش مصرف نیتروژن تعداد دانه در ردیف بلال افزایش می­یابد. الرود و الیونس (1987) افزایش تعداد دانه در ردیف بلال را متناسب با افزایش مصرف نیتروژن گزارش کردند. نتایج مقایسه میانگین­های اثر کود زیستی بر تعداد ردیف دانه در بلال نشان داد، ترکیب ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس و ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات به ترتیب با میانگین­های 5/17 و 1/17 بیشترین تعداد ردیف دانه در بلال را نسبت به سایر تیمارها داشتند (جدول 4).

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر تاریخ کاشت بر تعداد دانه در ردیف بلال نشان داد که بیشترین مقدار مربوط به تاریخ کاشت 15 خرداد با میانگین 5/36 دانه در ردیف بود که نسبت به کشت تأخیری برتری داشت (جدول 4). نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر تعداد دانه در ردیف بیانگر این بود که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن با میانگین 7/36 دانه در ردیف نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار برتری معنی­داری داشت (جدول 4). نتایج مقایسه میانگین­های اثر کود زیستی بر تعداد دانه در ردیف نشان داد تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس با میانگین 37 دانه در ردیف بیشترین تعداد دانه در ردیف را داشت که با تیمار ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات در یک گروه آماری مشترک قرار گرفتند (جدول 4).

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر تاریخ کاشت بر تعداد دانه در بلال نشان داد که تاریخ کاشت 15 خرداد با میانگین 1/627 دانه بیشترین تعداد دانه در بلال را داشت که نسبت به تاریخ کاشت تأخیری (15 تیر) برتری معنی­داری داشت. نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر تعداد دانه در بلال بیانگر این بود که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن با میانگین 1/627 دانه بیشترین تعداد دانه در بلال را داشت و نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن برتری معنی­داری داشت (جدول 4).

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر کود زیستی بر تعداد دانه در بلال نشان داد که تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس با میانگین 9/648 دانه بیشترین تعداد دانه در بلال را دارا بود که با تیمار ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات ازنظر آماری هم‌گروه بود (جدول 4).

     نتایج مقایسه میانگین­های اثر نیتروژن بر وزن هزار دانه نشان داد که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن با میانگین 7/285 گرم نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن برتری معنی­داری داشت (جدول 4). نتایج مقایسه میانگین­های اثر کود زیستی بیان­کننده تأثیر مثبت کودهای زیستی در افزایش وزن هزار دانه بود، به‌طوری‌که بیشترین وزن هزار دانه از تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس با میانگین 290 گرم قابل‌مشاهده بود (جدول 4).

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر تاریخ کاشت بر عملکرد دانه ذرت شیرین نشان داد که تاریخ کاشت 15 خرداد با میانگین 8/2102 کیلوگرم در هکتار بیشترین عملکرد دانه را داشت که نسبت به کشت تأخیری (15 تیر) تا حدود 6 درصد افزایش عملکرد داشت (جدول 4). در کشت­های تأخیری به دلیل بالا رفتن دمای محیط، فرصت مناسب جهت تکمیل مراحل کوتاه گشته و دوران گلدهی و گرده‌افشانی با شرایط نامساعد محیطی مواجه می­گردد که درنتیجه عملکرد دانه کاهش می­یابد. عملکرد بالاتر کشت 15 خرداد می­توان به وجود شرایط محیطی مناسب طی دوران رشد رویشی و زایشی که منجر به کارایی بالای فتوسنتزی و انتقال بهتر مواد فتوسنتزی به دانه و درنتیجه افزایش عملکرد دانه می­گردد، نسبت داد.

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر عملکرد دانه نشان داد که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن با میانگین 5/2151 کیلوگرم در هکتار بیشترین عملکرد دانه را داشت که نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن برتری معنی­داری داشت (جدول 4). نتایج مقایسه میانگین­های اثر کود زیستی بر عملکرد دانه نشان داد که تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس با میانگین 8/2219 کیلوگرم در هکتار بیشترین عملکرد دانه را دارا بود که نسبت به تیمار شاهد (عدم مصرف) حدود 19 درصد افزایش عملکرد داشت (جدول 4).

     نتایج مقایسه میانگین­های اثر متقابل نیتروژن × کود زیستی بر عملکرد دانه نشان داد که تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس در شرایط 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن بیشترین عملکرد دانه را داشت. در شرایط مصرف 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن، تیمارهای ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس و ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات بیشترین میزان عملکرد دانه را داشتند که نسبت به عدم مصرف کود زیستی حتی در شرایط کاربرد 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن برتری معنی­داری داشتند. این نتایج نشان می­دهد که با مصرف کودهای زیستی می­توان حتی کاهش 20 درصدی مصرف نیتروژن را جبران نمود (نمودار 1).

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر تاریخ کاشت بر درصد روغن دانه نشان داد که بیشترین درصد روغن متعلق به تاریخ کاشت 15 تیر با میانگین 83/5 درصد بود (جدول 4). با توجه به اینکه شرایط دمایی در مرحله پر شدن دانه، اهمیت بسیاری در میزان سنتز روغن دارد (کونر و سدراس 1992)، افزایش درصد روغن در کشت 15 تیرماه با توجه به مصادف بودن مرحله پر شدن دانه با دمای هوای پایین­تر نسبت به کشت 15 خردادماه قابل توجیه است.

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر درصد روغن نشان داد که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن با میانگین 83/5 درصد نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن برتری داشت (جدول 4). این افزایش در محتوای روغن دانه ذرت شیرین را می­توان به طولانی­تر شدن طول دوره پر شدن دانه ناشی از مصرف بیشتر کود ازته نسبت داد. نتایج مقایسه میانگین­های اثر کود زیستی بر درصد روغن نشان داد که تیمار ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات با میانگین 46/6 درصد بیشترین درصد روغن دانه را دارا بود که نسبت به تیمار شاهد (عدم مصرف) حدود 25 درصد افزایش نشان داد (جدول 4).

       نتایج مقایسه میانگین­های اثر تاریخ کاشت بر درصد کربوهیدرات خام نشان داد که تاریخ کاشت تأخیری (15 تیر) با میانگین 8/18 درصد نسبت به تاریخ کاشت 15 خرداد برتری نسبی داشت (جدول 4). نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر درصد کربوهیدرات خام نشان داد که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن با میانگین 7/18 درصد نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار برتری داشت (جدول 4). نتایج مقایسه میانگین­های اثر کود زیستی بر میزان کربوهیدرات خام نیز نشان داد که تیمار ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات با میانگین 7/19 درصد بیشترین میزان کربوهیدرات خام را داشت که با تیمار بیوسوپرفسفات در یک گروه آماری مشترک قرار داشت (جدول 4).

      نتایج مقایسه میانگین­های اثر متقابل تاریخ کاشت × کود زیستی نشان داد که تیمار ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات در تاریخ کاشت 15 تیر بیشترین میزان کربوهیدرات خام را داشت. همچنین در تاریخ کاشت 15 خرداد نیز تیمار ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات بیشترین درصد کربوهیدرات خام را دارا بود (نمودار 2).

 

 

 

جدول 3- تجزیه واریانس صفات تعداد ردیف دانه در بلال، تعداد دانه در ردیف، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، درصد روغن دانه و درصد کربوهیدرات خاک

کربوهیدرات خام

درصد روغن

عملکرد دانه

وزن هزار دانه

تعداد دانه در بلال

تعداد دانه در ردیف

تعداد ردیف دانه در بلال

درجه آزادی

منابع تغییر

 **152/11

ns 119/0

 *510/84872606

 *951/1262

 *042/40755

ns 375/30

 *010/10

1

سال

017/0

082/0

240/8414452

514/112

948/4601

656/5

167/1

4

بلوک (سال)

 **497/8

 **036/2

 **260/28415296

 ns250/375

 **042/15965

 **667/10

 **510/5

1

تاریخ کاشت

ns 008/0

ns 003/0

 *760/12815162

  ns 261/404

  ns 000/4374

  ns 167/0

 *010/3

1

سال × تاریخ کاشت

 **594/4

 **967/1

 **594/102186583

 **384/1081

 **500/49141

 **375/30

 **010/10

1

نیتروژن

ns 024/0

ns 003/0

ns 094/3705597

ns 554/317

ns 375/273

ns 042/0

ns 094/0

1

سال × نیتروژن

ns  290/0

ns 030/0

ns 594/1014142

ns 510/6

ns 042/876

ns 167/0

ns 260/0

1

تاریخ کاشت  ×نیتروژن

ns 024/0

ns 003/0

ns 510/3997992

ns 260/184

ns 667/962

ns 667/2

ns 260/0

1

سال × تاریخ کاشت × نیتروژن

 **375/31

 **073/11

 **288/79033525

 **322/2035

 **861/30289

 **708/24

 **205/7

3

کود زیستی

ns 010/0

ns 004/0

ns 205/596289

ns 613/33

ns 569/809

ns 486/0

ns 288/0

3

سال  ×کود زیستی

 **156/2

ns 079/0

ns 233/3372463

ns 164/230

ns 736/827

ns 778/0

ns 233/0

3

تاریخ کاشت  ×کود زیستی

ns 010/0

ns 004/0

ns 010/876383

ns 334/26

ns 861/827

ns 278/0

ns 177/0

3

سال × تاریخ کاشت × کود زیستی

ns 100/0

ns 013/0

 *344/7623482

ns 673/329

ns 861/2048

ns 931/1

ns 566/0

3

نیتروژن × کود زیستی

ns 005/0

ns 004/0

ns 010/438399

ns 003/34

ns 792/245

ns 819/0

ns 094/0

3

سال × نیتروژن × کود زیستی

ns 059/0

ns 035/0

ns 344/2847615

ns 464/218

ns 736/543

ns 278/0

ns 149/0

3

تاریخ کاشت × نیتروژن × کود زیستی

ns 005/0

ns 004/0

ns 205/298234

ns 334/26

ns 194/273

ns 333/0

ns 038/0

3

سال ×  تاریخ کاشت × نیتروژن × کود زیستی

072/0

048/0

162/3037667

061/142

926/1281

745/0

578/0

60

خطا

45/1

84/3

51/8

22/4

83/5

39/2

49/4

-

ضریب تغییرات (%)

ns ، * و ** به ترتیب بیانگر غیر معنی‌دار و معنی‌دار در سطح 5% و 1% می‌باشند.

 

 

جدول 4- مقایسه میانگین­های اثر تاریخ کاشت، نیتروژن و کود زیستی بر تعداد ردیف دانه در بلال، تعداد دانه در ردیف، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، درصد روغن دانه و درصد کربوهیدرات خاک

تاریخ کاشت

تعداد ردیف دانه در بلال

تعداد دانه در ردیف

تعداد دانه در بلال

وزن هزار دانه

(g)

عملکرد دانه

(kg.ha-1)

درصد روغن

کربوهیدرات خام (%)

15 خرداد

 a1/17

 a5/36

 a1/627

 a3/284

 a8/2102

 b53/5

 b2/18

۱۵ تیر

 b7/16

 b8/35

 b4/601

 a3/280

 b6/1993

 a83/5

 a8/18

نیتروژن (کیلوگرم در هکتار)

 

 

 

 

 

 

 

۳۰۰

 a2/17

 a7/36

 a9/636

 a7/285

 a5/2151

 a82/5

 a7/18

۲۴۰

 b6/16

 b6/35

 b6/591

 b9/278

 b2/1945

 b54/5

 b3/18

کود زیستی

 

 

 

 

 

 

 

عدم مصرف باکتری

 c2/16

 c8/34

 c7/567

 d4/269

 d4/1806

 d85/4

 c8/17

بیوسوپر فسفات

 b9/16

 b0/36

 b0/607

 c2/282

 c8/2018

 c50/5

 ab0/19

ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس

 a5/17

 a0/37

 a9/648

 a0/290

 a8/2219

 b90/5

 b2/18

ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات

 a1/17

 ab8/36

 ab4/633

 b6/287

 b4/2148

 a46/6

 a7/19

در هر ستون، سطوح تیماری که حداقل دارای یک حرف مشترک هستند در گروه‌بندی با آزمون دانکن در سطح 5% در گروه آماری مشابهی قرار دارند.

 

 

 

 

شکل 1- مقایسه میانگین ترکیبات تیماری نیتروژن و کود زیستی برای عملکرد دانه

n1: مقدار نیتروژن توصیه‌شده (300 کیلوگرم در هکتار) و n2: 20 درصد کمتر از میزان توصیه‌شده (240 کیلوگرم در هکتار) و b1: عدم مصرف باکتری (شاهد)، b2: بیوسوپر فسفات، b3: ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس و b4: ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات

 

 

شکل 2- مقایسه میانگین اثر تاریخ کاشت و کود زیستی بر درصد کربوهیدرات خام

d1: تاریخ کاشت معمول منطقه (15 خرداد) ، d2: تاریخ کشت تأخیری (15 تیر) و b1: عدم مصرف باکتری (شاهد)، b2: بیوسوپر فسفات، b3: ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس و b4: ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات

    

 

    نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر ساده تاریخ کاشت، نیتروژن و کود زیستی در سطح یک درصد بر صفات محتوای کلروفیل a، کلروفیل b، کلروفیل کل، درصد پتاسیم، فسفر، نیتروژن و محتوای پروتئین دانه معنی­دار بود (جدول 5). نتایج مقایسه میانگین­های اثر تاریخ کاشت بر محتوای رنگیزه­های کلروفیل a، b، کلروفیل کل و کارتنوئید نشان داد که تاریخ کاشت اول (15 خرداد) نسبت به تاریخ کاشت تأخیری (15 تیر) برتری معنی­داری داشت (جدول 6). نتایج مقایسه میانگین­های اثر سطوح نیتروژن بر محتوای کلروفیل a، b، کلروفیل کل و کارتنوئید نشان داد که تیمار 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص باعث افزایش میزان کلروفیل a نسبت به تیمار 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص گردید (جدول 6). پروتئین­ها و کوآنزیم­های با کلروفیل در کلروپلاست بدون حضور نیتروژن یا کمبود آن، قادر به سنتز نبوده و فعالیت­های فتوسنتز و کلروفیل متوقف می­گردد و این از علائم کمبود نیتروژن است (سالاردینی و مجتهدی، 1978). نتایج همچنین نشان داد که تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس نسبت به سایر تیمارها ازلحاظ محتوای کلروفیل a، b، کلروفیل کل و کارتنوئید برتری معنی­داری داشت (جدول 6). افزایش میزان رنگیزه­های فتوسنتزی در گیاهان تلقیح شده با تلفیق کودهای زیستی­ می­تواند ناشی از افزایش جذب نیتروژن، فسفر باشد. زیرا نیتروژن در ساختمان کلروفیل و اسیدهای آمینه نقش فعالی دارد. از سوی دیگر تبدیل آمونیاک در چرخه فعالیت گلوتامین سنتتاز و گلوتامات سنتتاز نیز می­تواند میزان کلروفیل را به‌سرعت افزایش دهد (هاربون و دنی 1997). فسفر نیز در ساختار آنزیم­های دخیل در فتوسنتز شرکت دارد و افزایش جذب آن به بالا رفتن میزان فتوسنتز در گیاه کمک می­کند (بویری ده­شیخ و همکاران 1996).

      نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر ساده تاریخ کاشت، نیتروژن و کود زیستی بر درصد عناصر پتاسیم، فسفر، نیتروژن و درصد پروتئین دانه در سطح یک درصد بود (جدول 5). نتایج مقایسه میانگین اثر سطوح تاریخ کاشت بر صفات محتوای پتاسیم، فسفر و نیتروژن و همچنین درصد پروتئین دانه نشان داد که تاریخ کاشت 15 خرداد نسبت به تاریخ کاشت 15 تیر (به‌عنوان کشت دوم) برتری معنی­داری داشت (جدول 6). نتایج نشان داد که استفاده از سطوح 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن باعث افزایش درصد عناصر ماکرو مذکور و همچنین درصد پروتئین دانه گردید (جدول 6). همچنین نتایج نشان داد که بیشترین درصد عناصر ماکرو و همچنین محتوای پروتئین دانه از تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس حاصل شد و کمترین مقدار مربوط به عدم مصرف کودهای زیستی بود (جدول 6). حاجی بلند و همکاران (2004)  گزارش کردند که به دنبال تلقیح گندم با ازتوباکتر، غلظت پتاسیم و نیتروژن در اندام­های هوایی گیاه نسبت به گیاهان تلقیح نشده افزایش یافت. راویا و همکاران (2006) نشان دادند که تلقیح با آزوسپریلیوم، غلظت N، Pو K را به‌طور معنی­داری در برگ و گل­آذین گیاه Celosia argenta افزایش داد. آن‌ها نتیجه گرفتند که موجودات تثبیت‌کننده نیتروژن، نیتروژن قابل‌دسترس را در ریزوسفر خاک افزایش داده و به دنبال آن باعث افزایش غلظت نیتروژن در گیاه شده است. عبدالعزیز و همکاران (2007) به دنبال تلقیح با تثبیت‌کننده‌های نیتروژن، افزایش درصد برخی عناصر پرمصرف را ناشی از افزایش سطح جذبی ریشه به ازای هر واحد از حجم خاک، افزایش جذب آب و فعالیت فتوسنتزی بیان کردند که مستقیماً روی فرآیندهای فیزیولوژیکی و مصرف کربوهیدرات­ها مؤثر است.

 

 

جدول 5- تجزیه واریانس صفات میزان کلروفیل a، b ، کلروفیل کل، پتاسیم، فسفر، نیتروژن و محتوای پروتئین دانه

پروتئین

نیتروژن

فسفر

پتاسیم

کارتنوئید

کلروفیل کل

کلروفیل b

کلروفیل a

درجه آزادی

منابع تغییر

*250/26

*648/0

*073/0

ns 068/0

*071/0

*525/1

*064/0

*976/0

1

سال

144/3

070/0

008/0

009/0

008/0

109/0

003/0

089/0

4

بلوک (سال)

**640/0

**166/0

**016/0

**018/0

**020/0

**459/0

**020/0

**293/0

1

تاریخ کاشت

ns 227/3

*083/0

*008/0

*010/0

*009/0

*217/0

*009/0

*141/0

1

سال × تاریخ کاشت

**510/55

**894/0

**086/0

**090/0

**086/0

**190/2

**085/0

**421/0

1

نیتروژن

ns 000/1

ns 013/0

ns 002/0

ns 002/0

ns 002/0

ns 036/0

ns 002/0

ns 022/0

1

سال × نیتروژن

ns 042/1

ns 010/0

ns 002/0

ns 001/0

ns 002/0

ns 040/0

ns 002/0

ns 027/0

1

تاریخ کاشت  ×نیتروژن

ns 540/0

ns 018/0

ns 001/0

ns 002/0

ns 002/0

ns 040/0

ns 001/0

ns 025/0

1

سال × تاریخ کاشت × نیتروژن

**252/33

**562/0

**052/0

**054/0

**054/0

**417/1

**054/0

**922/0

3

کود زیستی

ns 620/0

ns 006/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 026/0

ns 001/0

ns 015/0

3

سال  ×کود زیستی

ns 988/0

ns 012/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 037/0

ns 001/0

ns 024/0

3

تاریخ کاشت  ×کود زیستی

ns 991/0

ns 024/0

ns 001/0

ns 002/0

ns 001/0

ns 031/0

ns 001/0

ns 021/0

3

سال × تاریخ کاشت × کود زیستی

ns 804/1

ns 034/0

ns 004/0

ns 005/0

ns 005/0

ns 117/0

ns 005/0

ns 078/0

3

نیتروژن × کود زیستی

ns 588/0

ns 007/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 021/0

ns 001/0

ns 014/0

3

سال × نیتروژن × کود زیستی

ns 803/0

ns 011/0

ns 002/0

ns 001/0

ns 002/0

ns 037/0

ns 001/0

ns 024/0

3

تاریخ کاشت × نیتروژن × کود زیستی

ns 287/0

ns 007/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 001/0

ns 019/0

ns 001/0

ns 013/0

3

سال ×  تاریخ کاشت × نیتروژن × کود زیستی

081/1

020/0

002/0

002/0

002/0

050/0

002/0

032/0

60

خطا

76/7

78/8

77/10

50/7

36/6

73/3

20/4

67/3

-

ضریب تغییرات (%)

ns ، * و ** به ترتیب بیانگر غیر معنی‌دار و معنی‌دار در سطح 5% و 1% می‌باشند.

جدول 6- مقایسه میانگین اثر تاریخ کاشت، نیتروژن و کود زیستی بر صفات میزان کلروفیل a، b ، کلروفیل کل، پتاسیم، فسفر، نیتروژن و محتوای پروتئین دانه

تاریخ کاشت

کلروفیل a

(mg.g-1 FW)

کلروفیل b

(mg.g-1 FW)

کلروفیل کل

(mg.g-1 FW)

کارتنوئید

(mg.g-1 FW)

درصد پتاسیم

درصد فسفر

درصد نیتروژن

درصد پروتئین

۱۵ خرداد

 a378/2

 a589/0

 a968/2

 a487/0

 a348/0

 a286/0

 a074/1

 a452/8

۱۵ تیر

 b267/2

 b560/0

 b829/2

 b458/0

 b320/0

 b260/0

 b991/0

 b852/7

نیتروژن

 

 

 

 

 

 

 

 

۳۰۰

 a444/2

 a604/0

 a050/3

 a503/0

 a365/0

 a303/0

 a129/1

 a913/8

۲۴۰

 b201/2

 b545/0

 b747/2

 b443/0

 b303/0

 b243/0

 b936/0

 b392/7

کود زیستی

 

 

 

 

 

 

 

 

عدم مصرف باکتری

 d128/2

 d515/0

 d264/2

 d410/0

 d286/0

 c221/0

 d865/0

 d287/6

بیوسوپر فسفات

 c215/2

 c523/0

 c741/2

 c420/0

 c320/0

 bc302/0

 c035/1

 c971/7

ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس

 a560/2

 a594/0

 a155/3

 a634/0

 a375/0

 a311/0

 a223/1

 a538/9

ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات

 b386/2

 b567/0

 b254/2

 b440/0

 b355/0

 ab309/0

 b006/1

 b813/8

در هرستون، سطوح تیماری که حداقل دارای یک حرف مشترک هستند در گروه‌بندی با آزمون دانکن در سطح 5% در گروه آماری مشابهی قرار دارند.

 

 

نتیجه‌گیری کلی

     نتایج حاصل از آزمایش نشان داد که تیمار ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس در شرایط 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن بیشترین عملکرد دانه را داشت. در شرایط مصرف 240 کیلوگرم در هکتار نیتروژن، تیمارهای ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس و ازتوباکتر + بیوسوپرفسفات بیشترین میزان عملکرد دانه را داشتند که نسبت به عدم مصرف کود زیستی حتی در شرایط کاربرد 300 کیلوگرم در هکتار نیتروژن برتری داشتند. این نتایج نشان می­دهد که با کاهش 20 درصد در میزان نیتروژن موردنیاز ذرت شیرین، از طریق مصرف کودهای زیستی می­توان کاهش عملکرد دانه را جبران نمود. نتایج حاصل از این آزمایش نشان داد که مصرف ترکیب کودهای زیستی ازتوباکتر + آزوسپریلیوم + سودوموناس بیشترین درصد عناصر ماکرو در دانه را داشت. تاریخ کاشت اول جهت تولید دانه مناسب است.

 

سپاسگزاری

        به رسم ادب و باکمال احترام از معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد واحد تاکستان و بالاخص اساتید محترم این دانشگاه و همه‌کسانی که به‌نوعی در انجام این پژوهش یاریگر بنده بودند، نهایت سپاسگزاری را دارم.

 

[1] Near infrared spectroscopy

Abdelaziz M, Pokluda R and Abdelwahab M. 2007. Influence of compost, microorganisms and NPK fertilizer upon growth, chemical composition and essential oil production of Rosmarinus officinalis L. Notulae Botanicae Horti Agrobotanici cluy- Napoca, 35:86-90.
Al-Rudha MS and Younis AH. 1978. The effect of row: spacing and nitrogen levels on yield, yield components and quality of maize (Zea mays L.) Iragi. J. Agric. Sci. 13:235-252. In Field Crops Aabs, 34(1):51.
Arnon DI. 1949. Copper enzyme in isolated chloroplast and poly phenol oxidase in Beta vulgaris. Plant Physiology, 24(1): 15-29.
Boyeri Dehshikh P, Mahmoudi Sorestani M, Zolfaghari M and Anasori Zamir N. 1996. The study on the effect of biological and chemical fertilizers and humic acid on the growth, physiological characteristics and essential oil content of catnip (Nepeta cataria L.). Journal of Plant Production Research, 24 (2): 61-76.
Connor DJ and Sadras VO. 1992. Physiology of yield expression in sunflower. Field Crops Research, 30: 333-389.
Costa C, Stevart LM and Smith DL. 2002. Nitrogen effects on grain yield and yield components of early and nonleafy maize genotypes. Crop Sci.42:1556-1563.
George W and G Dickerson. 2005. Specialty corn. Guide H-235. Cooperative Extension Service. College of Agriculture and Home Economics. New Mexico State University. Internet search. http:/www. Cahe. Nmsu. Edu.
Emami A. 1996. Leaf decomposition methods. Vol 1, Technical Journal No. 982, Tehran Soil and Water Research Institute.
Hajeeboland R, Asgharzadeh N and Mehrfar Z. 2004. Ecological Study of Azotobacter in Two pasture lands of the North-west Iran and its Inoculation Effect on Growth and Mineral Nutrition of Wheat (Triticum aestivum L. cv. Omid) Plants. Journal of Water and Soil Science. 8 (2):75-90.
Hamidi A, Khodabandeh N and Dannagh Mohammadi Nasab A. 2000. The effect of various plant densities and nitrogen fertilizer levels on grain yield and some morphological traits of two corn (Zea mays L.) Hybrids. Iranian Jornal of Agriculture Science. 31(3): 567-759.
Harbone JB and Dey PM. 1997. Plant biochemistry. Academic Press, New York, United States, 554p.
Izquierdo I, Caravaca F, Alguacil MM, Hernandze, G and Rolan A. 2005. Use of microbiological indicators for evaluating success in soil restoration after revegtation of a mining area under subtropical conditions. Apply Soil Ecology, 30: 3-10.
Jones JR, Wolf JB and Mkks HA. 1991. Plant analysis: A practical sampling, preparation, analysis and interpretation guide. Micro and Macro publishing Inc. Athens, Georgia.
Kader MA, Mian MH and Hoque MS. 2002. Effect of Azotobacter inoculants on the yield and nitrogen uptake by wheat. Journal Biological Science, 4: 259-261
Kalloo G and Bergb BD. 1993. Sweet corn. In: genetic improvement of vegetable crops. Pergamon Press Publisher, Great Britian, 777 pp.
Khajehpour MR. 1388. Principles and bases of agriculture. Isfahan University of Technology Publications. 631 p. (In Persian).
Lichtenthaler HK. 1968. Photooxidation in isolated chloroplast. I. Kinetics and stochiometry of fatty acid peroxidation. Arch Biochem Biophysiology 125: 189-198.
Malakouti MJ and Homaii, M. 2004. Fertility of Arid and Semi-arid Region Soils (Problems and Solutions). Press of Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran. (In Persian).
Oktem A. 2005. Response of sweet corn to nitrogen and intra row space in semiarid region. Journal of Biological Sciences, 160: 160-163.
Oktem A, Oktem AG and Emeklierc HY. 2010. Effect of nitrogen on yield and some quality parameters of sweet corn. Soil Science and Plant Analysis, 41: 832-847.
Pezeshkpour P. 2003. Importance of production and consumption of sweet corn. Journal of Scientific Information, 18 (1): Page 69. (In Persian).
Rahimi Gavdanehgodari M, Modarres-SanavyModares M, Aghaalikhani M and Heidarzadeh A. 2020. The effects of urea, vermicompost and azocompost on some traits of sweet corn cultivars under water deficit stress, Journal of Agricultural Science and Sustainable Production, 30 (1): 57-71. (In Persian).
Rahmani A, Khavari Khorasani S and Nabavi Kelat M. 2010.  Effect of sowing date and plant density on yield and yield its and some agronomic characteristics of baby corn cv. KSC403 su. Seed and Plant Production, 25 (4): 449-463. (In Persian).
Rai SN and Gaur AC. 1988. Characterization of Azotobacter spp. Effect of Azotobacter and Azospirillum as inoculant on the yield and N-uptake of wheat crop. Plant and Soil, 34: 131-134.
Rawia A, Eid S, Abo-sedera A, and Attia M. 2006. Influence of nitrogen fixing bacteria incorporation with organic and/or inorganic nitrogen fertilizers on growth, flower yield and chemical composition of Celosia argentea. World Journal of Agricultural Sciences, 2: 450-458.
Salardini A and Mojtahedi M. 1978. Principles of plant nutrition; nitrogen, zinc, iron. Tehran University Press. 2nd edition. 309 pp. (In Persian).
Sorkhi F. 2017. Reaction of corn single cross 640 to chemical, biological and integrated source of nitrogen. Journal of Agricultural Science and Sustainable Production, 27 (2): 169-181. (In Persian).