تعیین تراکم بوته و زمان مناسب کاشت لوبیا لیما (Phaseolus lunatus) در استان گیلان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران

2 مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران

3 مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی آباد، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، دزفول، ایران

چکیده

اهداف: این آزمایش برای امکان­سنجی زراعت لوبیا لیما در استان گیلان و ارزیابی  تأثیر تاریخ کاشت و تراکم بوته بر عملکرد و نحوه رشد و نمو آن انجام شد.
 
مواد و روش­ها: آزمایش به­صورت کرت­های خرد شده در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار و دو عامل تاریخ کاشت (20 فروردین، 4 اردیبهشت، 5 مرداد، 20 مرداد) در کرت­های اصلی و تراکم بوته (فاصله بوته 10، 15 و 20 سانتی­متر) در کرت­های فرعی انجام شد. صفات مورفولوژیکی، عملکرد و اجزای عملکرد و مراحل فنولوژی ارزیابی شد.
 
یافته­ها: در سال اول، غیر از عملکرد دانه و درصد پروتئین دانه، سایر صفات تحت تأثیر معنی­دار برهمکنش تاریخ کاشت و تراکم بوته قرار گرفتند. مقایسه میانگین صفات نشان داد که اولین تاریخ کاشت، کمترین عملکرد دانه را داشت. تاریخ کاشت 4 اردیبهشت بیشترین مقادیر عملکرد و درصد پروتئین دانه را نشان داد. در سال دوم، غیر از درصد پروتئین دانه، سایر صفات تحت تأثیر معنی­دار برهمکنش تاریخ کاشت و تراکم بوته قرار گرفتند. مطابق مقایسه میانگین صفات، بیشترین عملکرد دانه به­ترتیب مربوط به تاریخ کاشت 20 مرداد با فاصله بوته­های 15 و 10 سانتی­متر بود. کمترین عملکرد در واحد سطح از تاریخ کاشت 20 فروردین با فاصله بوته 15 سانتی­متر به­دست آمد. با در نظر گرفتن فاصله ثابت ردیف­های کاشت، در هر دو تاریخ کاشت بهاره و تابستانه، 4 اردیبهشت و 20 مرداد ارجحیت دارند.
 
نتیجه­گیری: با توجه به نتایج دو ساله آزمایش، فاصله بوته 15 سانتی­متر برای کاشت لوبیا لیما مناسب است. هم­چنین، با توجه به کشت برنج در استان گیلان به­عنوان محصول اصلی، کشت لوبیا لیما پس از برداشت برنج در اواسط مرداد قابل توصیه است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Determination of Plant Density and Appropriate Planting Time of Lima Bean (Phaseolus lunatus) in Guilan Province

نویسندگان [English]

  • Aliakbar Ghanbari 1
  • Marefat Mostafavi Rad 2
  • Reza Sekhavat 3
چکیده [English]

Objective and Background: This experiment was performed to evaluate the feasibility of Lima bean cultivation in Guilan province and to evaluate the effect of planting date and plant density on its yield and growth.
 
Materials and Methods: The experiment was conducted as split plot in a randomized complete block design with three replications and two factors of sowing date (April 9, April 24, July 27, August 11) in main plots and plant density (plant distances 10, 15 and 20 cm) in sub plots in 2016 and 2018. Morphological traits and yield and yield components as well as phenological stages were evaluated. Combined analysis of variance showed that the effect of year on the studied traits was significant. Therefore, annual analysis of variance of the experiment was performed.
 
Results: In the first year, the results of analysis of variance showed that in exception the grain yield per unit area and percentage of grain protein, other traits were significantly affected by the interaction of sowing date and plant density. The effect of sowing date on yield and grain protein percentage was significant, but these two traits were not significantly affected by plant density. Comparison of means showed that the first sowing date had the lowest grain yield per unit area. The sowing date of April 24 showed the highest yield and percentage of grain protein. In the second year, the results of analysis of variance showed that in exception the percentage of grain protein, other traits were significantly affected by the interaction between sowing date and plant density. According to the mean comparison of the traits, the highest grain yield was related to the sowing date of August 11, with a distance of 15 and 10 cm plant spacing, respectively. The lowest grain yield per unit area was obtained from the sowing date of April 9, with a plant distance of 15 cm.
 
Conclusion: According to the results of two years of experiment, a plant distance of 15 cm is suitable for planting lima beans. Considering the fixed distance of planting rows, in both spring and summer sowing dates, 24 April and 11 August are preferred. Also, due to rice cultivation in Guilan province as the main crop, cultivation of Lima beans after rice harvest in early August is recommended.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Agronomic Traits
  • LimaBean
  • Plant spacing
  • Sowing Date
  • Yield

مقدمه

لوبیا از خانواده بقولات است که در ایران کشت سه نوع رنگی آن یعنی سفید، قرمز و چیتی بیشتر رایج است. در سال زراعی 97-1396، سطح زیر کشت انواع لوبیا در ایران 106264 هکتار با میانگین عملکرد 2401 کیلوگرم در هکتار بوده است (بی نام 2018).

مصرف کنندگان لوبیا سلیقه خاصی در مصرف و انتخاب ترکیب‏های مختلف اندازه، شکل و رنگ دانه دارند. در برخی موارد، حساسیت در انتخاب نوع لوبیا بسیار زیاد است و گاهی اوقات لازم شده است تا محققین، کلاس تجاری خاص و مورد علاقه را تولید نمایند تا بتوانند پاسخگوی نیازهای خاص باشند. لوبیا لیما دارای ارزش غذایی بالا می­باشد و زراعت آن در جهان در حال گسترش است. دانه­های آن حاوی کربوهیدرات فراوان، مواد معدنی مغذی، فولیک اسید، آهن، مولیبدن، فسفر، پتاسیم و انواع ویتامین­ها از جمله تیامین و نیاسین است و پس از پخته شدن، خوراک خوش طعم و مقوی حاصل می­شود. از ویژگی­های مهم این گیاه، امکان کاشت آن به­صورت بهاره و تابستانه و مصرف دو منظوره دانه سبز و دانه خشک آن می­باشد.

لوبیای لیما (Phaseolus lunatus) از خانواده بقولات و دارای 22=n2 کروموزوم می­باشد. این گیاه دارای انواع مختلف از نظر نحوه مصرف، شکل و اندازه دانه و رنگ دانه است. به انواع دانه سفید آن به دلیل کیفیت بالای دانه که حاوی نشاسته روغنی می­باشد، Butter bean نیز گفته می­شود و نوع رنگی آن به Christmas lima bean معروف است (بی نام 2019). قدمت این گیاه در آمریکای جنوبی، بیش از 6000 سال قبل از میلاد مسیح عنوان شده است و زراعت آن به سال 1500 میلادی بر می­گردد (وین بلات 2013). لوبیای لیما گیاهی مقاوم بوده و برای شرایط سختی که سایر لگوم­ها رشد خوبی ندارند، مناسب است (آسانته و همکاران 2008).

انتخاب صحیح واریته زراعی برای یک مکان خاص، از تصمیم‏های مهم مدیریت بوده و می‏تواند اثر زیادی بر سود دهی یک پروژه تولید کشاورزی داشته باشد. محدوده شرایط و فشارهای اقلیمی عامل اصلی در انتخاب گیاه زراعی است و گیاهان جدید به وسیله محققان و کشاورزان معرفی شده و مورد آزمایش قرار می‏گیرند، اما تنها تعداد کمی از آنها موفق هستند (کوچکی و همکاران 1997). از طرفی، هر محصولی حداکثر رشد و عملکرد خود را در مجموعه خاصی از شرایط محیطی دارد. در این میان نه تنها محصولات، بلکه ارقام مختلف یک محصول نیز تفاوت‏های زیادی را در سازگاری با محیط‏های مختلف نشان می‏دهند. به عبارتی، اگر تمام ارقام و هیبریدها به­طور مشابهی به تغییرات مربوط به عملیات زراعی و منابع محیطی واکنش نشان دهند، نیازی به انتخاب نوع خاصی از رقم زراعی نیست (خواجه پور 2000). عوامل دیگری مانند جمعیت و تقاضا، امکانات حمل و نقل، وجود کارگر و رقابت سایر محصولات نیز تعیین کننده مرکز تولید محصولی خاص می‏باشند (قنبری و بیضائی 2007).

یکی از روش‏های بهبود عملکرد گیاهان، انتقال ارقام و واریته‏های پیشرفته و اصلاح­شده از کشوری به کشور دیگر می‏باشد. بدین طریق کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی افزایش یافته و احتیاجات فراورده‏های زراعی رفع می‏شود (اهدائی 2000). لوبیا نیز از جمله گیاهانی است که تبادل ژرم پلاسم موجب بهبود بسیاری از صفات آن شده است. CIAT (مرکز بین المللی تحقیقات کشاورزی در مناطق حاره) به­عنوان مرکز اصلی جمع‏آوری و ذخیره گونه‏های Phaseolus، مسئول تبادل ژرم پلاسم لوبیا با کشورهای طرف قرارداد می‏باشد. لوبیا لیمای مورد ارزیابی در این آزمایش نیز طی سال­های گذشته از سیات به ایران ارسال شده است.

وارد کردن واریته­های خارجی و مطالعه آنها در مراکز تحقیقاتی از چند دهه گذشته آغاز شده است. درصورتی که واریته­ای دارای صفات ارزنده زراعی باشد و این صفات نیز نسبت به صفات واریته­های موجود برتری داشته باشند، آن را ازدیاد و به­عنوان یک واریته جدید در منطقه به کشاورزان توصیه می­کنند. چنانچه واریته وارداتی کلیه صفات زراعی خوب را نداشته باشد، از آن به­عنوان والد بخشنده  یا پایه اصلاح­کننده سایر واریته­ها، استفاده می­نمایند (یزدی صمدی و عبدمیشانی 1994).

عملیات زراعی مناسب مانند فواصل ردیف و بوته و تاریخ کاشت با عملکرد بیولوژیکی و اقتصادی بالا در ارتباط است. تعیین فواصل بوته­ها و ردیف­ها برای اطمینان از بهره­برداری مناسب از نهاده­ها مانند مواد غذایی، رطوبت و نور و در نتیجه تولید بهتر محصول ضروری است (سیریت و همکاران 1994). در گذشته، انواع لوبیا در ردیف­های با فاصله ردیف زیاد برای انجام وجین بین ردیف­ها کشت می­شد. با توسعه روش­های شیمیایی مهار علف­های هرز، نیاز به وجین بین ردیف­ها کمتر شده و کشاورزان دریافتند که تاثیر علف­کش­ها در فواصل ردیف کمتر به دلیل پوشش فضا و قدرت رقابت گیاه، بیشتر است (گلدن 1976).

مطالعات اولیه توسط محققین نشان داد که برای ارقام رونده لوبیا لیما، تراکم بوته کم مناسب­تر است. مطابق این مطالعات، فاصله بوته 10 تا 15 سانتی­متر روی ریدف­هایی با فاصله 90 تا 120 سانتی­متر برای کاشت این گیاه لازم است (کرنبری و همکاران 1980).

در لوبیا لیما، لارسون و پنگ-فی (1948) دریافتند که ردیف­های باریک­تر با فاصله بوته بیشتر در مقایسه با فواصل ردیف بیشتر و فواصل بوته کمتر، برای تولید محصول مناسب­تر است. آدامز (1967) در بررسی روابط بین اجزای عملکرد، همبستگی جزئی بین اجزای عملکرد در بوته­هایی که در فواصل بیشتر کاشته شده بودند (به دلیل رقابت کمتر بین بوته­ها) مشاهده کرد.

یکی از اهداف اصلی مطالعه تراکم­های کشت بالا، کاهش هزینه تولید با افزایش بهره­وری و استفاده بهتر از نهاده­های تولید در واحد سطح است. مطالعات اندکی در زمینه تاثیر تراکم بوته بر عملکرد و کیفیت لوبیا لیما انجام شده است (ال شیخ و همکاران 2010). چانگ و گلدن (1971) در کشت ارقام لوبیا در دو فاصله بوته مختلف، نتیجه گرفتند که عملکرد با تعداد نیام در بوته همبستگی مثبت و با وزن صد دانه همبستگی منفی دارد. همچنین، بین اجزای عملکرد رابطه معکوس و معنی­دار مشاهده کردند. سیریت و همکاران (1994) نتیجه گرفتند که فاصله بوته 5 سانتی­متر در مقایسه با فاصله بوته 10 سانتی­متر موجب افزایش رشد رویشی تک بوته­های لوبیا لیما شد اما اثری روی عملکرد اقتصادی نداشت. نتایج نشان داد که فاصله بوته 10 سانتی­متر با فاصله ردیف 38 سانتی­متر (تراکم 258000 بوته در هکتار) بیشترین عملکرد اقتصادی را داشت. ال شیخ و همکاران (2010) با مطالعه تاثیر تراکم بوته بر رشد و نمو لوبیا لیما نتیجه گرفتند که تراکم بوته تاثیر معنی­دار بر رشد رویشی، تعداد نیام در بوته، تعداد دانه در نیام، وزن بذر و عملکرد دانه داشت. همچنین نقش مؤثری در ارزش غذایی دانه (درصد پروتئین، فسفر و پتاسیم و ویتامین B1) داشت.

تعیین تاریخ کاشت یکی از عوامل بسیار مهم در کشاورزی و کاشت یک گیاه زراعی در یک منطقه است. در گیاه لوبیا لیما، مطالعات اندکی در این زمینه انجام شده است. بدوی و همکاران (2019) در بررسی اثر تاریخ کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد لوبیا لیما نتیجه گرفتند که تاریخ کاشت اول ماه می (مطابق با نیمه اول اردیبهشت) از نظر صفات مورد بررسی به­ویژه عملکرد دانه، بهترین تاریخ بود.

در گیلان، کاشت لوبیا در دو فصل بهار و تابستان امکان­پذیر است. از آنجا که تاکنون پروژه­ای در زمینه این گیاه در این منطقه از کشور انجام نشده است، امکان سنجی زراعت لوبیا لیما و ارزیابی نحوه رشد و نمو آن، ضمن بهره­برداری دانه آن به­عنوان خوراک مستقیم و یا استفاده در صنایع کنسروسازی، در بهبود اقتصاد این منطقه و افزایش پایداری تولید محصول از جهت نقش حبوبات در تناوب زراعی حائز اهمیت است.

با توجه به ویژگی­های مطلوب لوبیا لیما، به­ویژه از نظر ارزش غذایی، در ارزیابی امکان زراعت آن در شرایط معتدل مرطوب و گرمسیر کشور که دارای فصل رشد مناسب می­باشند، بررسی صفات زراعی و مورفولوژیکی و نیز تعیین تاریخ کشت و تراکم بوته مناسب مورد توجه می­باشد.

 

مواد و روش‌ها

در آزمایش حاضر، نوع رنگی لوبیای لیما[1] (KS10078) کشت شد. آزمایش به­صورت کرت­های خرد شده در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار و دو عامل تاریخ کاشت در کرت­های اصلی و تراکم بوته در کرت­های فرعی به مدت دو سال (1395 و 1397) در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان (رشت) انجام شد.

کاشت بهاره (تاریخ کاشت 20 فروردین و 4 اردیبهشت) و تابستانه (تاریخ کاشت 5 مرداد و 20 مرداد) انجام شد. بذور در شش خط به طول 6 متر با فاصله ردیف ثابت 60 سانتی­متر و فاصله بوته روی ردیف 10، 15 و 20 سانتی­متر (به­ترتیب تراکم بوته 66/16، 11/11 و 33/8 بوته در متر مربع) کشت شد.

عملیات آماده‌سازی زمین شامل شخم عمیق پائیزه، شخم سطحی بهاره، دیسک و لولر به اجرا گذاشته شده و عناصر غذائی مورد نیاز گیاه در طول رشد و نمو بر اساس آزمون خاک تأمین شد. به این منظور، قبل از کاشت، مقدار 50 کیلوگرم در هکتار کود فسفره (P2O5) از منبع فسفات آمونیوم و 20 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص از منبع اوره در سطح مزرعه توزیع شد. هم­زمان با آغاز گلدهی، مقدار 10 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص از منبع اوره به­صورت سرک و قبل از آبیاری در مزرعه توزیع شد. مبارزه با آفات، بیماری­ها و علف­های هرز در مواقع مورد نیاز انجام شد. جهت کنترل علف‌های هرز، قبل از کاشت از علف‌کش پیش کاشت تریفلورالین و سموم بنتازون (بازاگران) و نابواس (ستوکسیدیم سدیم) طبق توصیه استفاده شده و در طول فصل رشد علف‌های هرز موجود وجین دستی شدند. برای مبارزه با آفات شامل تریپس، زنجره و کنه دو لکه­ای از سموم حشره کش دیازینون (2 در هزار) و کنفیدور (5/1 در هزار) و کنه کش دانیتول (2 در هزار) استفاده شد.

صفات زراعی شامل عملکرد و اجزای عملکرد (تعداد نیام در بوته، تعداد دانه در نیام، وزن صد دانه) و مراحل مهم فنولوژی (مراحل رشد رویشی و مراحل رشد زایشی) ارزیابی گردید. مراحل رشدی از جمله تعداد روز از کاشت تا گلدهی و تعداد روز از کاشت تا رسیدن دانه، مطابق روش قنبری (2015) تعیین شد. برای تعیین عملکرد و اجزای عملکرد، در زمان برداشت، تعداد نیام در بوته از شمارش نیام­های پنج بوته از هر تیمار و تعداد دانه در نیام از شمارش دانه­های موجود در 10 نیام برای هر تیمار تعیین شد. برای تعیین وزن دانه، از هر تیمار سه نمونه 100 عددی توزین و میانگین آنها به­عنوان وزن صد دانه و برحسب گرم ثبت شد. عملکرد دانه پس از برداشت تمام بوته­های موجود در هر تیمار و جداکردن دانه­ها از نیام و توزین آن و برحسب کیلوگرم در هکتار تعیین شد. درصد پروتئین دانه به روش کلدال و در آزمایشگاه بیوشیمی موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر تعیین شد.

پس از جمع آوری داده‌ها، آزمون نرمال بودن داده­ها و یکنواختی واریانس خطاهای آزمایشی با استفاده از آزمون بارتلت بررسی شد. تجزیه و تحلیل نتایج و داده­ها با استفاده از نرم افزارهای آماری SPSS و SAS و مقایسه میانگین­ها به روش دانکن انجام شد.

 

نتایج

تجزیه واریانس مرکب صفات نشان داد که اثر سال بر صفات مورد بررسی معنی­دار بود. بنابراین، تجزیه واریانس سالانه آزمایش انجام شد.

 

نتایج سال اول

نتایج تجزیه واریانس صفات نشان داد که غیر از عملکرد دانه در واحد سطح و درصد پروتئین دانه، سایر صفات تحت تأثیر معنی­دار برهمکنش تاریخ کاشت و تراکم بوته قرار گرفتند. اثر تاریخ کاشت بر عملکرد و درصد پروتئین دانه معنی­دار بود اما این دو صفت تحت تأثیر معنی­دار تراکم بوته قرار نگرفتند (جدول1).

مقایسه میانگین صفات مورد ارزیابی در جداول 2 و 3 ارائه شده است. طبق نتایج، در این سال بیشترین و کمترین تعداد نیام در بوته به­ترتیب مربوط به تیمارهای 4 اردیبهشت با فاصله بوته 20 سانتی­متر و 5 مرداد با فاصله بوته 10 سانتی­متر بود.

بیشترین تعداد دانه در نیام، وزن صد دانه و عملکرد تک بوته مربوط به تیمار 5 مرداد با فاصله بوته 20 سانتی­متر بود. تیمار 20 فروردین با فاصله بوته 10 سانتی­متر کمترین تعداد دانه در نیام را داشت. کمترین وزن صد دانه و عملکرد تک بوته به­ترتیب مربوط به تیمارهای 4 اردیبهشت و 5 مرداد با فاصله بوته 10 سانتی­متر بود.

اولین تاریخ کاشت، کمترین عملکرد دانه در واحد سطح را نشان داد. تاریخ کاشت 4 اردیبهشت بیشترین مقادیر عملکرد و درصد پروتئین دانه را نشان داد. تاریخ کاشت بهاره از نظر درصد پروتئین دانه برتر بود

 

.

 

 

جدول1- تجزیه واریانس صفات مورد ارزیابی (1395)

منابع تغییر

 

درجه آزادی

 

میانگین مربعات

تعداد نیام در بوته

تعداد دانه در نیام

وزن صد دانه

عملکرد تک بوته

عملکرد دانه در هکتار

درصد پروتئین دانه

تکرار

2

*09/0

06/0

93/10

29/0

05/2396

**98/11

تاریخ کاشت

3

**16/3

**14/0

*66/64

**97/0

*25/22772

**85/6

خطای a

6

01/0

07/0

30/28

15/0

10/5912

46/0

تراکم بوته

2

**64/2

**11/0

**77/902

**68/15

19/17840

98/0

تاریخ کاشت*تراکم بوته

6

**91/0

**79/0

**56/96

**27/1

33/13308

63/0

خطای b

16

05/0

01/0

39/5

04/0

42/7329

79/0

کل

35

 

 

 

 

 

 

ضریب تغییرات (%)

67/4

83/5

43/5

65/5

18/20

85/4

* و **: به ترتیب معنی­دار در سطح احتمال پنج درصد و یک درصد می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول2- مقایسه میانگین صفات مورد ارزیابی (1395)

تاریخ کاشت

فاصله بوته

تعداد نیام در بوته

تعداد دانه در نیام

وزن صد دانه (g)

عملکرد تک بوته (g)

20 فروردین

10 سانتی­متر

cd 86/4

g 42/1

c 63/40

d 80/2

15 سانتی­متر

c 11/5

fg 55/1

bc 54/42

c 39/3

20 سانتی­متر

cd 83/4

cd 11/2

a 69/49

a 08/5

4 اردیبهشت

10 سانتی­متر

cd 78/4

bc 24/2

d 43/25

d 71/2

15 سانتی­متر

b 58/5

cde 96/1

ab 52/48

a 59/5

20 سانتی­متر

a 66/6

fg 56/1

a 56/49

a 14/5

5 مرداد

10 سانتی­متر

e 05/4

fg 52/1

c 45/38

d 36/2

15 سانتی­متر

d 51/4

ef 78/1

ab 54/47

c 82/3

20 سانتی­متر

e 11/4

a 60/2

a 95/50

a 36/5

20 مرداد

10 سانتی­متر

e 07/4

ab 54/2

d 49/26

d 68/2

15 سانتی­متر

cd 85/4

def 81/1

a 10/50

b 37/4

20 سانتی­متر

b 88/5

fg 54/1

bc 02/43

c 86/3

در هر ستون، میانگین­هایی که دارای حرف مشترک هستند، اختلاف معنی­دار آماری در سطح احتمال پنج درصد ندارند.

[SR1] 

 

جدول3- تأثیر تاریخ کاشت بر عملکرد و درصد پروتئین دانه (1395)

صفت

20 فروردین

4 اردیبهشت

5 مرداد

20 مرداد

عملکرد دانه در هکتار (kg)

b 367

a 489

ab 421

ab 417

پروتئین دانه (%)

ab 71/18

a 32/19

c 32/17

bc 95/17

در هر ردیف، میانگین­هایی که دارای حرف مشترک هستند، اختلاف معنی­دار آماری در سطح احتمال پنج درصد ندارند.

 

نتایج سال دوم

نتایج تجزیه واریانس صفات نشان داد که غیر از درصد پروتئین دانه، سایر صفات تحت تأثیر معنی­دار برهمکنش تاریخ کاشت و تراکم بوته قرار گرفتند (جدول4). مقایسه میانگین صفات مورد ارزیابی در جداول 5 و 6 ارائه شده است. طبق نتایج، بیشترین و کمترین تعداد نیام در بوته به­ترتیب مربوط به تیمارهای 4 اردیبهشت با فاصله بوته 20 سانتی­متر و 5 مرداد با فاصله بوته 10 سانتی­متر بود.

     بیشترین تعداد دانه در نیام، وزن صد دانه و عملکرد تک بوته مربوط به تیمار 5 مرداد با فاصله بوته 20 سانتی­متر بود. تیمار 20 فروردین با فاصله بوته 10 سانتی­متر کمترین تعداد دانه در نیام و عملکرد تک بوته را داشت و تیمار 20 مرداد با فاصله بوته 10 سانتی­متر کمترین وزن صد دانه را نشان داد.

بیشترین عملکرد دانه در هکتار به­ترتیب مربوط به تاریخ کاشت 20 مرداد با فاصله بوته­های 15 و 10 سانتی­متر بود. کمترین عملکرد در واحد سطح از تاریخ کاشت 20 فروردین با فاصله بوته 15 سانتی­متر به­دست آمد. با در نظر گرفتن فاصله ثابت ردیف­های کاشت در هر دو فصل کاشت بهاره و تابستانه، تاریخ کاشت 4 اردیبهشت و 20 مرداد ارجحیت دارند.

اثر تاریخ کاشت بر درصد پروتئین دانه در سطح احتمال یک درصد معنی­دار بود. درصد پروتئین در کاشت بهاره همانند سال اول در این سال نیز بیشتر از کاشت تابستانه بود.

 

 

 

جدول4- تجزیه واریانس صفات مورد ارزیابی (1397)

منابع تغییر

 

درجه آزادی

 

میانگین مربعات

تعداد نیام در بوته

تعداد دانه در نیام

وزن صد دانه

عملکرد تک بوته

عملکرد دانه در هکتار

درصد پروتئین دانه

تکرار

2

**11/0

04/0

19/21

28/0

33/2634

06/1

تاریخ کاشت

3

**64/1

**80/0

**30/64

**76/2

**33/37067

**08/5

خطای a

6

009/0

07/0

78/24

39/0

22/4979

85/0

تراکم بوته

2

**90/2

**21/0

**59/888

**13/19

**08/11668

60/0

تاریخ کاشت*تراکم بوته

6

**85/0

**90/0

**89/99

**72/1

**97/16908

25/0

خطای b

16

08/0

01/0

79/6

14/0

37/2061

73/0

کل

35

 

 

 

 

 

 

ضریب تغییرات (%)

91/5

67/5

65/5

50/8

96/8

82/4

* و **: به ترتیب معنی­دار در سطح احتمال پنج درصد و یک درصد می باشد.

 

جدول5- مقایسه میانگین صفات مورد ارزیابی (1397)

تاریخ کاشت

فاصله بوته

تعداد نیام در بوته

تعداد دانه در نیام

وزن صد دانه (g)

عملکرد تک بوته (g)

عملکرد دانه در هکتار (kg)

20 فروردین

10 سانتی­متر

cd 57/4

e 33/1

cd 86/44

e 73/2

def 456

15 سانتی­متر

bc 96/4

e 42/1

bcd 15/46

de 29/3

f 366

20 سانتی­متر

cd 70/4

bc 05/2

a 55/53

bc 30/5

def 441

4 اردیبهشت

10 سانتی­متر

cd 65/4

b 15/2

e 41/29

de 97/2

cde 495

15 سانتی­متر

b 33/5

bc 85/1

ab 95/51

bc 11/5

abc 568

20 سانتی­متر

a 45/6

de 47/1

a 32/53

bc 03/5

ef 419

5 مرداد

10 سانتی­متر

d 44/4

cd 74/1

d 36/41

de 22/3

bcd 537

15 سانتی­متر

bcd 90/4

bc 90/1

abc 59/50

c 69/4

bcd 521

20 سانتی­متر

cd 53/4

a 92/2

a 59/53

a 99/6

abc 582

20 مرداد

10 سانتی­متر

d 45/4

a 84/2

e 28/29

d 67/3

ab 612

15 سانتی­متر

b 25/5

bc 06/2

a 37/53

b 76/5

a 640

20 سانتی­متر

a 34/6

c 78/1

bcd 26/46

bc 27/5

def 439

در هر ستون، میانگین­هایی که دارای حرف مشترک هستند، اختلاف معنی­دار آماری در سطح احتمال یک درصد ندارند.

 

 

 

جدول6- تأثیر تاریخ کاشت بر درصد پروتئین دانه (1397)

صفت

20 فروردین

4 اردیبهشت

5 مرداد

20 مرداد

پروتئین دانه (%)

a 56/18

a 36/18

b 15/17

b 18/17

میانگین­هایی که دارای حرف مشترک هستند، اختلاف معنی­دار آماری در سطح احتمال یک درصد ندارند.

 

 

 


 

 

بحث

در ارتباط با مدیریت و فناوری تولید لوبیا لیما، تحقیقات بسیار اندکی انجام شده است. تحقیق درباره تأثیر عملیات زراعی بر سودآوری این محصول نیز انجام نشده است و برای سودآوری بیشتر تولید و توسعه زراعت لوبیای لیما به عنوان یک محصول مناسب در کشور تحقیقات بیشتری نیاز است.

عملیات زراعی مطلوب مانند تراکم بوته و زمان کاشت مناسب به عملکرد بیولوژیکی و عملکرد اقتصادی بالا منتج می­شود (گوند و همکاران 2018). در آزمایش حاضر، در سال اول، میانگین عملکرد دانه در واحد سطح کاشت بهاره نسبت به کاشت تابستانه بیشتر بود و تاریخ کاشت 4 اردیبهشت بیشترین عملکرد را نشان داد. برتری تاریخ کشت در فروردین و اردیبهشت، می­تواند ناشی از تسریع در تجمع ماده خشک باشد که موجب تولید سلول­های بیشتر در گیاه و مقادیر بیشتر مواد معدنی گردد و در نتیجه باعث بهبود عملکرد و مقدار پروتئین دانه شود. این نتیجه با مطالعات ایبیووچی و همکاران (1980) مبنی­بر تأثیر تاریخ کشت بر میزان تجمع ماده خشک و در نتیجه عملکرد دانه در لوبیا لیما مطابقت دارد. افت عملکرد در تاریخ کاشت 20 فروردین می­تواند ناشی از سرمای بهاره بوده باشد. تاریخ کشت زود باعث کاهش عملکرد در اثر مواجهه با گرما و خشکی می­شود (بدوی و همکاران 2019).


 

 

جدول7- تجزیه واریانس مرکب صفات مورد ارزیابی (1397 1395)

منابع تغییر

 

درجه آزادی

 

میانگین مربعات

تعداد نیام در بوته

تعداد دانه در نیام

وزن صد دانه

عملکرد تک بوته

عملکرد دانه در هکتار

درصد پروتئین دانه

سال

1

*20/0

*09/0

**80/207

**42/6

*82/122322

65/4

تکرار/ سال

2

003/0

003/0

06/1

06/0

88/4759

82/9

 تاریخ کاشت

3

**27/4

**78/0

*87/127

*60/1

**63/40638

**17/11

سال*تاریخ کاشت

3

**53/0

17/0

10/1

**13/2

*95/19200

77/0

خطا

12

01/0

08/0

54/26

27/0

66/5445

65/0

تراکم بوته

2

**54/5

**31/0

**33/1791

**65/34

*21/20605

29/1

سال*تراکم بوته

2

003/0

008/0

03/0

16/0

06/8903

29/0

تاریخ کاشت*تراکم بوته

6

**77/1

**70/1

**32/196

**88/2

**41/28084

44/0

سال*تاریخ کاشت*تراکم بوته

6

005/0

003/0

13/0

11/0

89/2132

44/0

خطا

32

07/0

01/0

09/6

09/0

40/4695

76/0

کل

71

 

 

 

 

 

 

ضریب تغییرات (%)

34/5

75/5

55/5

43/7

72/14

83/4

* و **: به ترتیب معنی­دار در سطح احتمال پنج درصد و یک درصد می باشد.

 


در سال دوم، تاریخ کاشت تابستانه در مقایسه با کاشت بهاره میانگین عملکرد دانه در واحد بیشتری داشت. در این سال نیز اولین تاریخ کاشت عملکرد کمتری نشان داد که نشان­دهنده حساسیت لوبیا لیما به سرمای اوایل بهار می­باشد. سردی خاک در تاریخ کشت زود، موجب کاهش استقرار بوته­ها در لوبیا لیما می­شود (بدوی و همکاران 2019). البته، تاثیر فاصله بوته­ها بر تغییرات عملکرد در تاریخ­های کاشت متفاوت را نباید نادیده گرفت. عملکرد لوبیا لیما بستگی به تشکیل نیام روی هر خوشه گل دارد و تعداد خوشه­ها با اندازه بوته در ارتباط است. شرایط محیطی طی دوره قبل از گلدهی، اندازه بوته را مشخص می­کند، در حالی که تشکیل نیام طی دوره گلدهی توسط محیط تعیین می­شود. عملکردهای پایین لوبیا لیما با تشدید افت جوانه­های گل ارتباط دارد. دمای بالای شب، رطوبت نسبی کم و رطوبت پایین خاک منجر به کاهش تشکیل نیام و ادامه رشد آن می­شود.

فاصله ردیف برای اطمینان از استفاده بهینه از نهاده­ها مانند مواد مغذی، رطوبت و نور و در نتیجه عملکرد بهتر گیاه مورد نیاز است. همچنین بیشترین عملکرد را می­توان با تأمین بهینه­ترین تراکم بوته در واحد سطح بدست آورد. با توجه به نتایج به­دست آمده در آزمایش حاضر، با کاهش فاصله بوته­ها از 20 به 15 سانتی­متر یعنی با افزایش تراکم بوته در واحد سطح، عملکرد دانه افزایش نشان داد. به عبارتی، تراکم بوته متوسط منجر به افزایش عملکرد شد که با نتیجه تحقیقات ال شیخ و همکاران (2010) مبنی بر افزایش عملکرد محصول لوبیا لیما در تراکم متوسط مطابقت دارد. سیریت و همکاران (1994) در مقایسه فواصل بوته روی ردیف کاشت لوبیا لیما در امریکا نتیجه گرفتند که با افزایش فاصله بوته از 5 به 10 سانتی­متر، سرعت رشد گیاه زراعی و شاخص سطح برگ به­ترتیب از 1/9 و 6/2 به 7/8 و 5/2 تغییر پیدا کرد. این محققین دریافتند که با افزایش تراکم بوته، سرعت رشد نیام­ها کمتر شد. هم­چنین، نتایج نشان داد که فاصله بوته 10 سانتی­متر (با فاصله ردیف 38 سانتی­متر) بیشترین عملکرد اقتصادی را داشت. بهترین تراکم بوته کاشت لوبیا لیما 250 هزار بوته در هکتار گزارش شده است (بوسان 2005).

 در آزمایش دیگری، در دو منطقه از امریکا در دو تاریخ کاشت متفاوت، با افزایش تراکم بوته با وجود کاهش تعداد نیام در بوته، تعداد نیام در واحد سطح افزایش یافت. در این آزمایش، مشاهده شد که عملکرد دانه و درآمد تحت تاثیر تراکم بوته قرار نگرفت. هم­چنین، در هر دو منطقه اثر تراکم بوته بر وزن دانه معنی­دار نبود (سنکولا و همکاران 2001). عملکرد اقتصادی بیشتر در تراکم­های بالاتر ممکن است به دلیل سایه اندازی بیشتر نیام­ها در کانوپی ناشی از شاخص سطح برگ بیشتر و موقیعت پائین­تر نیام باشد. سایه ممکن است دمای کانوپی را کاهش دهد و رطوبت نسبی آن را افزایش دهد و این شرایط برای افزایش تشکیل نیام و رشد آن مناسب است (سیریت و همکاران 1994).

 

نتیجه­گیری کلی

با توجه به نتایج این آزمایش، فاصله بوته 15 سانتی­متر با فاصله ردیف 60 سانتی­متر برای کاشت لوبیا لیما قابل توصیه است. همچنین، با توجه به کشت برنج در استان گیلان به­عنوان محصول اصلی، کشت لوبیا لیما پس از برداشت برنج در اواسط مرداد قابل توصیه است. در این صورت، ضمن برداشت دو محصول متفاوت، تناوب زراعی نیز رعایت خواهد شد ضمن اینکه محصول بعدی لوبیا لیما از نیتروژن تثبیت شده توسط این لگوم و بقایای غنی آن بهره­بردای خواهد کرد.

 

سپاسگزاری

بدین وسیله از  تمامی کسانی که در اجرای پروژه تحقیقاتی و تهیه این مقاله همکاری داشتند، سپاسگزاری می­گردد.

 

 



[1] Christmas Lima bean


 [SR1]سربرگ این صفحه به بعد متفاوت است. یعنی به جای قنبری و همکاران، عنوان مقاله آمده است.

Adams MW. 1967. Basis of yield compensation in crop plants with special reference to the field bean, Phaseolus vulgaris L. Crop Science, 7: 505-10.
Anonymous. 2018. Agricultural Statistics of the Crop Year 2016-2017. Volume I: Crop Products. Ministry of Agriculture – Jahad, Tehran, Iran. (In Persian).
Anonymous. 2019. Beans. Phaseolus limensis (lima beans), Phaseolus vulgaris (snap beans and dry beans), Vicia faba (fava bean). UC Vegetable Research and Information Center, Taiwan. Available on: [https://vric.ucdavis.edu/].
Asante K, Offei SK, Addy R and Carson AG. 2008. Phenotypic and seed protein analysis in 31 Lima bean (Phaseolus lunatus) accessions in Ghana. West African Journal of Applied Ecology. 12(1): 125-135.
Badawy ASM, Ismail FS and Salem AK. 2019. Effect of sowing dates and potassium fertilizer rates on seed yield of lima bean CV. (Phaseolus vulgaris L.). Journal of Plant Production (Mansoura Univ.(, 10(1): 45-52.
Bussan AJ. 2005. Lima bean production in Wisconsin. Horticulture Department, UW-Madison, USA.
Chung JH and Goulden DS. 1971. Yield components of haricot beans (Phaseolus vulgaris L.) grown at different plant densities. New Zealand Journal of Agricultural Research, 14: 227-34.
Ehdaei B. 2000. Plant breeding. Barsava Pub., Mashhad, Iran. (In Persian).
El-Shaikh KAA, Obiadalla-Ali HA, Glala AAA and El-Abd SO. 2010. Introducing Lima beans as non-traditional food crop to Upper Egypt growers. Journal of Horticultural Science and Ornamental Plants, 2(2): 125-130.
Gawande S, Ningot E, Nikam C and Bhaladhare M. 2018.  Effect of different spacings on flowering, yield and quality of Lima bean (Phaseolus lunatus L.). International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences, 6: 2036-2042.
Ghanbari AA and Beyzaei E. 2007. Study of morphological and phenological traits and correlation analysis in white bean (Phaseolus vulgaris L.) lines. Journal of Agricultural Science, 13(3): 629-638. (In Persian).
Ghanbari AA. 2015. Developmental stages and phenology of common bean genotypes under normal irrigation and water deficit conditions. Agronomy Journal (Pajouhesh & Sazandegi), 107: 190-199. (In Persian).
Goulden DS. 1976. Effects of plant population and row spacing on yield and components of yield of navy beans (Phaseolus vulgaris L.). New Zealand Journal of Experimental Agriculture, 4(2): 177-180.
Granberry DM, Barber JM and Colditz P. 1980. Lima bean production. Georgia Cooperative Extension Service. University of Georgia, Circular 716.
Ibeawuchi II, Tom CT, Ofoh MC and Opara CC. 2004. Effect of planting date, harvesting stage and pod location on seed protein content and water uptake of Lima bean (Phaseolus lunatus). Pakistan Journal of Biological Sciences, 7(6): 963-965.
Khajehpoor MR. 2000. Principles of agronomy. Isfahan University of Technology, Iran. (In Persian).
Koocheki AR, Hoseini M and Khazaei HR. 1997. Sustainable agriculture systems. University of Mashhad, Iran. (In Persian).
Larson RE and Peng-Fi L. 1948. The influence of various row and plant spacings on yield of lima beans. Proceedings of the American Society for Horticultural Science, 51: 479-85.
Sankula S, VanGessel MJ and Kee WE. 2001. Narrow row spacing does not affect lima bean yield or management of weeds and other pests. HortScience, 36(5): 884-888.
Sirait Y, Pill WG and Kee WE. 1994. Lima bean (Phaseolus lunatus L.) response to irrigation regime and plant population density. HortScience, 29(2): 71-73.
Weinblatt V. 2013. Facts on the Lima bean plant. Demand media. USA. Available on: [http://homeguides.sfgate.com/lima-bean-plant-55939.html].
Yazdi Samadi B and Abd-e-Mishani S. 1994. Crop breeding. Publication of Tehran University. (In Persian).